Menopauza to czas licznych zmian

Z prof. Romualdem Dębskim, kierownikiem Kliniki Położnictwa i Ginekologii Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego w Szpitalu Bielańskim w Warszawie, ekspertem portalu „Zdrowa ONA” rozmawiamy o tym czego ma się spodziewać kobieta zbliżająca się do tego momentu i do jakich zmian w organizmie w związku z tym dochodzi.

Średni wiek, w którym kobieta przechodzi naturalną menopauzę to 52 lata, jednak u niektórych kobiet, objawy zaczynają występować już po 40-tym roku życia. Od czego to zależy?

Zdarza się, że menopauza pojawia się u kobiet nawet przed 40 rokiem życia. Związane jest to najczęściej z czynnikami genetycznymi, bądź zabiegami operacyjnymi, podczas których doszło do usunięcia jajników. Wiek, w którym kobieta osiąga menopauzę ma istotne znaczenie dla jej zdrowia. Jej występowanie w młodym wieku oznacza wcześniejsze starzenie się. O wczesnej menopauzie czyli o przedwczesnym wygaśnięciu czynności jajników (POF), można mówić jeśli zaszło ono u kobiety przed 40 rokiem życia. W skrajnych przypadkach może nastąpić nawet u bardzo młodych kobiet, które nie skończyły 20 lat. Proces ten niesie za sobą podobne konsekwencje do klimakterium, dlatego jest często potocznie określany przedwczesną menopauzą. POF pojawia się nagle, a za pierwszy sygnał do jego diagnozy uznaje się brak krwawień miesiączkowych przez kolejne cztery miesiące oraz pojawienie się objawów wypadowych charakterystycznych dla menopauzy, np. gwałtownych uderzeń gorąca. Skutkiem przedwczesnego wygaśnięcia funkcji jajników jest obniżenie płodności. Zajście w ciążę w tym czasie jest niezwykle trudne jednak nie niemożliwe. U kobiet, które posiadają zachowaną macicę przy podawaniu estradiolu, w niektórych przypadkach pojawiają się także sporadyczne owulacje, które umożliwiają zajście w ciążę.

Na czym polegają zmiany związane z menopauzą, czego ma się spodziewać kobieta zbliżająca się do tego momentu?

Menopauza to proces fizjologiczny wynikający z faktu, iż organizm kobiety jest genetycznie zaprogramowany. Wobec tego, okres przekwitania niesie za sobą szereg zmian między innymi hormonalnych, z którymi trzeba się zmierzyć. Poziom estrogenu, tzw. hormonu młodości, maleje, dlatego podczas przekwitania powinno się zadbać o jego monitorowanie i uzupełnienie, aby uniknąć nieprzyjemnych dolegliwości. Zmiany hormonalne mogą spowodować, że kobieta podczas menopauzy znajdzie się w centrum prawdziwej burzy hormonalnej. Wiąże się to z nagłymi uderzeniami gorąca, zimnymi potami, wypiekami na twarzy, rozdrażnionymi emocjami i huśtawkami nastrojów. Zachwiania poziomu estrogenu przyczyniają się do pogorszenia stanu zdrowia kobiety, gorszego samopoczucia, a także rozwoju chorób hormono-zależnych, dlatego tak ważne jest wykonywanie badania stężenia hormonów. Poziom estrogenów należy monitorować ze szczególną uwagą. Tak jak już wspominałem najlepiej wykonywać badania stężenia hormonów. Należy też dodać, że pod nazwą estrogen kryją się trzy podobne pod względem chemicznym hormony: estron, estriol i estradiol. Hormon ten uznawany jest za źródło kobiecości, ze względu na fakt, że odpowiada za wykształcanie się u kobiet żeńskich cech płciowych oraz charakterystycznego wyglądu – większe piersi oraz zaokrąglone biodra. I tu dochodząc do sedna, w wyniku tych zmian, kobieta podczas menopauzy może znaleźć się w centrum prawdziwej burzy hormonalnej. Nagłe uderzenia gorąca, zimne poty, wypieki na twarzy, rozdrażnione emocje i huśtawka nastrojów – to efekty gwałtownych wahań hormonalnych.

Menopauza wiąże się z wygaśnięciem czynności hormonalnej jajników w organizmie, jakie ma to konsekwencje, do jakich zmian w organizmie w związku z tym dochodzi?

Menopauza finalnie skutkuje bezpowrotną utratą płodności, systematycznie zmniejszającą się aktywnością hormonalną jajników, zmianami w długości cyklów menstruacyjnych i różnymi objawami wypadowymi zwanymi symptomami klimakterycznymi.  Ważne jednak, żeby pamiętać, iż  brak miesiączki od kilku miesięcy nie zawsze oznacza wchodzenie przez nas w okres przekwitania. W takich przypadkach należy udać się do ginekologa, który zleci wykonanie badania stężenia hormonów. Jeśli poziom stężenia FSH będzie mniejszy niż 3- j/l, a stężenie estradiolu poniżej 3- pg/ml, wtedy można potwierdzić wystąpienie menopauzy, co jest równoznaczne z niepłodnością. 

Okres menopauzalny zapoczątkowuje czas licznych zmian. Proces wygasania czynności hormonalnej jajników skutkuje występowaniem zaburzeń o charakterze metabolicznym, a także wzrostem zachorowalności na choroby zagrażające życiu. Zarówno rodzaj jak i nasilenie objawów różnią się w zależności od predyspozycji kobiety. Do objawów okresu menopauzalnego najczęściej zaliczamy: uczucie lęku, drażliwość, depresyjny nastrój, wyczerpania umysłowe i fizyczne, uderzenia gorąca, pocenie się, kłopoty z sercem, problemy ze snem, bóle mięśni i stawów, problemy z pęcherzem moczowym, zaburzenia w funkcjonowaniu seksualnym oraz odczuwaną suchość pochwy. Z czasem wszystkie objawy wynikające z wahań hormonalnych ulegają wyciszeniu i ustają zupełnie. Warto jednak zdawać sobie sprawę, iż wszelkim niedogodnościom związanym z tym okresem można skutecznie przeciwdziałać, stosując hormonalną terapię zastępczą (HTZ). Polega ona na uzupełnieniu kobiecych hormonów i jest najbardziej efektywną metodą redukcji objawów menopauzy, a także pomaga w profilaktyce ciężkich schorzeń z nią związanych takich jak np. osteoporoza.

Menopauza to również podwyższone ryzyko zachorowania na niektóre choroby. Jakie? Czym może skutkować zignorowanie menopauzy?

U kobiet w okresie okołomenopauzalnym dochodzi do znacznego spadku stężenia estrogenów w organizmie. To właśnie zbyt niski poziom tego hormonu odpowiedzialny jest za większość negatywnych objawów i następstw, z którymi zmagają się kobiety w tym czasie. Warto zdawać sobie sprawę z tego, że poza tymi oczywistymi i najczęściej występującymi, menopauza może wiązać się także ze znacznie poważniejszymi chorobami oraz procesami, takimi jak: 

Osteoporoza – jak pokazuje badanie przeprowadzone w ramach programu „Zdrowa ONA” jedynie 33% kobiet łączy nieleczenie objawów okresu okołomenopauzalnego ze zwiększeniem ryzyka zachorowania na osteoporozę. Tymczasem obniżenie poziomu estrogenów w skutek menopauzy niekorzystnie wpływa na gęstość kości, gdyż hormony te zapobiegają nadmiernemu pobudzeniu komórek kościogubnych. Najszybsza utrata masy kostnej występuje w ciągu pierwszych kilku lat po menopauzie.

Cukrzyca (w 90% cukrzyca typu 2) – to najpowszechniejsze przewlekłe schorzenie kobiet po menopauzie. W przypadku cukrzycy (w tym stanów hiper- i hipoglikemii) właściwa diagnoza może być opóźniona, ponieważ objawy cukrzycy mogą być mylone z innymi dolegliwościami typowymi dla okresu przekwitania, takimi jak senność, zaburzenia koncentracji, nawracające infekcje dróg moczowych, osłabienie, poty czy zmienność nastroju. Skutkiem zwiększonego stężenia glukozy jest zaburzenie równowagi wewnątrzustrojowej organizmu, co doprowadza do występowania chorób oczu, zaburzeń nerwowych oraz powstawania zaburzeń seksualnych.

Choroby układu krążenia – mniejsza ilość estrogenów w okresie menopauzy powoduje zwiększenie poziomu cholesterolu całkowitego, tzw. „złego cholesterolu” LDL i trójglicerydów oraz zmniejszenie poziomu tzw. „dobrego” cholesterolu HDL, a także wpływa na przyśpieszenie rozwoju nadciśnienia tętniczego. Za zwiększone ryzyko chorób układu sercowo-naczyniowego u kobiet po menopauzie odpowiada niższe niż do tej pory stężenie estrogenów w organizmie. Pomiędzy 45. a 50. rokiem życia szacuje się 3-krotny wzrost zapadalności na choroby sercowo-naczyniowe w porównaniu z kobietami będącymi w okresie perimenopauzalnym. Po menopauzie za wzrost ciśnienia skurczowego odpowiada spadek poziomu estrogenów a zwłaszcza estradiolu, co przekłada się znacznie na wzrost sztywności tętnic. Nadciśnienie tętnicze wykrywa się 4-krotnie częściej u kobiet będących po menopauzie niż przed jej wystąpieniem.

Przyśpieszenie procesów starzenia – skóra, która stanowi największy organ ludzki, pozostaje pod wpływem hormonów płciowych, głównie estrogenów i testosteronów,w związku z czym wiele kobiet w  okresie menopauzy zauważa zachodzące w jej jakości zmiany. Staje się ona sucha, atroficzna, wiotka oraz zaczynają się formować w niej głębokie zmarszczki. Znaczący spadek stężenia estrogenów i progesteronu, towarzyszący kobietom w wieku okołomenopauzalnym, w przeciągu kilku lat może doprowadzić do atrofii skóry, jej nadmiernej suchości i wiotkości oraz wielu innych dolegliwości.

Jak można zapobiec najbardziej dokuczliwym objawom menopauzy?

Poprawa komfortu życia pacjentek może być ważnym wskazaniem do tego, żeby rozpocząć terapię HTZ. Hormony zawarte w HTZ mają bardzo zbliżone działanie do hormonów ludzkich, stąd ich wysoka skuteczność. Estrogeny, obecne w tej terapii, najczęściej w formie estradiolu, eliminują nadmierne pocenie się i uderzenia gorąca. Kobiety stosujące estrogenową terapię zastępczą obserwują u siebie poprawę nastroju, zmniejszenie zaburzeń snu, bólu mięśni i stawów, a także poprawę jakości życia seksualnego. Wcześnie rozpoczęta terapia spowalnia starzenie się skóry, ale przede wszystkim zapobiega rozwojowi osteoporozy, zmniejsza ryzyko rozwoju chorób sercowo-naczyniowych, a nawet Alzheimera.  Warto jednak pamiętać, że w przypadku kobiet z zachowaną macicą, HTZ należy wzmacniać dodatkowo progestagenami.

W zależności od tego, jakie pacjentki mają upodobania do stosowania, możemy zaproponować takie, które będą podawane doustnie, preparaty transdermalne (przezskórne) czy zastrzyki. Jedną z najnowocześniejszych metod podawania leku jest nieokluzyjny system transdermalny, czyli tzw. „plaster bez plastra”, preparat w formie sprayu, który aplikuje się na skórze przedramienia. Środek nieokluzyjny jest nie tylko skuteczny, ale też wygodny. Poprzez aktywację dyfuzora warstwa sprayu jest nanoszona na powierzchnię naskórka. Podany w ten sposób estrogen przenika w dalsze warstwy skóry gdzie tworzy swoisty rezerwuar, z którego substancja czynna jest stopniowo uwalniana do krwiobiegu. Opisany sposób podania zapewnia stabilne stężenie estradiolu w surowicy przez całą dobę.

Terapia transdermalna pozwala na skuteczne działanie, charakteryzując się ciągłym poziomem uwalniania hormonów po zaaplikowaniu w przeciwieństwie do tabletek, co z kolei przekłada się na mniejsze wahania hormonalne i zmniejszenie częstotliwości występowania uderzeń gorąca, zimnych potów czy wypieków.